Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Swobodny przepływ pracowników, obok swobody przepływu towarów i kapitału oraz świadczenia usług, jest jednym z fundamentów rynku wewnętrznego UE/EFTA.

Przepisy o swobodnym przepływie pracowników uprawniają do:

  • poszukiwania pracy w innym państwie członkowskim,
  • podejmowania pracy w innym państwie członkowskim bez konieczności uzyskania pozwolenia na pracę,
  • zamieszkania w innym państwie członkowskim ze względu na pracę,
  • pozostania w innym państwie członkowskim nawet po zakończeniu stosunku pracy, o ile spełnione są warunki określone prawem UE,
  • traktowania na równi z obywatelami danego państwa członkowskiego w zakresie dostępu do zatrudnienia, warunków pracy oraz przywilejów socjalnych i podatkowych.

Obywatele polscy mogą podejmować pracę w państwach UE lub EFTA bez konieczności uzyskania pozwolenia na pracę.

Mobilność zawodowa umożliwia skuteczniejsze wyjście z bezrobocia, poprzez zmianę zawodu, bądź miejsca zamieszkania, w celu podjęcia pracy. Gotowość do zmiany pracy lub miejsca zamieszkania jest szczególnie istotna w przypadku zawodów, na które jest niewielkie zapotrzebowanie na rynku pracy.

Komisja Europejska monitoruje i publikuje informacje na temat przepływu osób oraz preferencje przemieszczania się pracowników na wewnętrznym, europejskim rynku pracy w formie corocznych raportów na temat mobilności europejskiej.

Raporty te przygotowywane są na podstawie artykułu nr 29 Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/589 z 13 kwietnia 2016 r. w sprawie europejskiej sieci służb zatrudnienia (EURES), dostępu pracowników do usług w zakresie mobilności i dalszej integracji rynków pracy.

2016 Coroczny raport na temat mobilności europejskiej

Raport przedstawia dane liczbowe za rok 2015 oraz dane nt. kierunków przepływów osób w 2014 r. Informacje te dotyczą mobilności zawodowej wewnątrz Unii Europejskiej.

Raport mobilności 2016 uwzględnia trendy obserwowane w zakresie mobilności zawodowej w UE/EFTA począwszy od 2009 r.

Autorzy Raportu omawiają w szerszym zakresie dwa zagadnienia: mobilność powrotną do kraju pochodzenia oraz mobilność osób w wieku emerytalnym.

Raport zawiera następujące informacje:

  • W 2015 r. mobilność zawodowa obywateli w krajach UE w wieku 20-64 w porównaniu z ogólną liczbą obywateli UE pozostaje na stałym poziomie z niewielkimi wahaniami
  • W 2015 r. około 11,3 mln osób w wieku produkcyjnym w UE przemieszczało się co stanowi 3,7% liczby osób w wieku produkcyjnym (20-64 lat) w UE; 8,5 mln osób jest zatrudnionych lub szuka pracy co stanowi 3,6% ogółu liczby osób zatrudnionych i bezrobotnych w UE
  • Udział pracowników przygranicznych nieznacznie się zmniejszył i stanowi 0,6% liczby zatrudnionych w UE
  • Ok. 630 tys. osób zatrudnionych w UE powróciło do kraju pochodzenia, stanowi to 6% ogółu osób mobilnych zawodowo w UE
  • Osoby mobilne w wieku emerytalnym postrzegane są jako ważna grupa zawodowa, jednak jest to grupa ok. 6 razy mniejsza niż liczba ogółem osób mobilnych zawodowo w UE

Mobilność obywateli UE w wieku produkcyjnym

  • W 2015 ok 11,3 mln obywateli UE oraz 168 tys. obywateli z krajów EFTA w wieku produkcyjnym rezydowało w kraju UE innym niż kraj pochodzenia. Jest to więcej o 0,96% w stosunku do 2014 r.
  • Kraj docelowy pozostaje niezmienny w porównaniu do 2014 r. – są to Niemcy (2,7 mln), Wielka Brytania (2,1 mln), Hiszpania (1,4 mln), Włochy (1,1 mln), Francja i Szwajcaria (ok. 950 tys.) – mobilność do tych krajów stanowi 75% liczby mobilnych pracowników w wieku produkcyjnym w UE
  • Największy wskaźnik ludzi przybyłych do danego kraju UE w stosunku do ogólnej liczby mieszkańców danego kraju jest w Luksemburgu(43%), Szwajcarii (19%), Cyprze (15%), Belgii (14%), Irlandii (10%)
  • Uwzględniając badania od 2009 r. największy wzrost pracowników mobilnych pomiędzy 2009-2014 odnotowuje się w Niemczech (+219%), Austrii (+86%), Wielkiej Brytanii (+57), Danii (+54), i Finlandii (+60)
  • Napływ osób do Niemiec i Austrii stale wzrasta od 2009 r. zarówno z kierunku południowego jak i wschodniego. Migracja do Wielkiej Brytanii z krajów południowych przewyższyła migrację osób z krajów Wschodniej Europy w 2012 r. i 2013 r., natomiast spadła w 2014 r, podczas gdy migracja z krajów Europy Wschodniej wzrosła.
  • Pomimo ogólnego wzrostu mobilności wewnątrz UE w ostatnich latach, w większości krajów o tradycyjnie wysokiej emigracji spadły wskaźniki emigracji. Kilka krajów wykazuje wzrost wskaźników emigracji w latach 2009-2012 (tj. Litwa, Irlandia, Polska, Szwajcaria i Estonia), a następnie spadek w 2014 r., co wskazuje na powolne wychodzenie z kryzysu gospodarczego.
  • Kilka państw członkowskich UE - Słowacja, Bułgaria, Łotwa, Litwa, Chorwacja, Polska i Rumunia - nadal rejestruje negatywne saldo migracji.
  • Podczas gdy wskaźniki emigracji ustabilizowały się od 2012 r. w kilku krajach europejskich, dotkniętych kryzysem ekonomicznym - Hiszpania, Włochy, Portugalia, Grecja - a nawet zmniejszyły się (Irlandii) wszystkie te kraje, z wyjątkiem Włoch, nadal rejestrowały negatywne saldo migrację w 2014 r.
  • Osoby migrujące w UE są zazwyczaj młodsi niż obywatele państwa docelowego, dlatego współczynnik osób starszych w stosunku do liczby mieszkańców w danym kraju w 2015 r. obniżył się o maksymalnie do 2 pkt. procentowe w związku z napływem osób z innych krajów UE. Efekt ten obserwowany jest w większości krajów UE z wyłączeniem krajów Europy Wschodnie i krajów bałtyckich oraz Portugalii, Chorwacji i Włoszech.

Mobilność osób zatrudnionych lub bezrobotnych w UE i EFTA

  • W 2015 r. liczba osób zatrudnionych lub bezrobotnych w 28 krajach UE wynosiła ok. 8,5 mln osób, co stanowi wzrost o około 4% w stosunku do 2014 r.
  • Mobilność na rynku pracy nadal jest w dużej mierze skierowana do 15 państw członkowskich UE – Austria, Belgia, Niemcy, Dania, Grecja, Hiszpania, Finlandia, Francja, Irlandia, Włochy, Luksemburg, Holandia, Portugalia, Szwecja Wielka Brytania. 98% pracowników mobilnych mieszka w tych krajach lub w krajach EFTA. Tylko 2% w pozostałych 13 krajach UE.
  • W 2015 głównymi krajami zamieszkania osób mobilnych ogółem w tym aktywnych tzn. zatrudnionych bądź bezrobotnych w UE były Niemcy i Wielka Brytania. Liczba tych osób znacząco wzrosła w latach 2014 i 2015.
  • Z 8,5 miliona aktywnych pracowników (zatrudnieni bądź bezrobotni) 53% tj. 4,4 mln to osoby mobilne w ostatnich latach. Ich krajem docelowym są: Wielka Brytania, Niemcy, Włochy i Hiszpania.
  • Podobnie jak w latach ubiegłych, w całej UE, wskaźniki zatrudnienia i bezrobocia dla osób mobilnych są wyższe niż w przypadku obywateli tych krajów (w miarę zwiększania liczby migrantów) w 2015 r. Na poziomie państw członkowskich dotyczy to wskaźników zatrudnienia w Wielkiej Brytanii, Włoch, Irlandii, Norwegii, Belgii i Holandii. Niemniej jednak w Niemczech, Hiszpanii i Francji wskaźnik zatrudnienia jest niższy niż w przypadku obywateli 28 krajów UE.
  • W ciągu ostatnich pięciu lat wskaźnik zatrudnienia wśród migrantów w UE i obywateli był dodatni i wzrastał od 2013 r. Wskaźnik bezrobocia w grupie migrantów zmniejszał się od 2011 r., wskazując na coraz bardziej korzystne perspektywy zatrudnienia wśród migrantów w UE.
  • Ogólnie rzecz biorąc, sytuacja na rynku pracy w krajach, przyjętych do UE pomiędzy 2004-2015 jest nadal mniej korzystna niż w przypadku krajów członkowskich UE do 2004 r. świadczy o tym wyższa stopa bezrobocia i wyższa liczba osób, wykonujących nisko wykwalifikowane prace. Jest to nieproporcjonalne do poziomu ich wykształcenia.
  • Zbyt wysokie kwalifikacje w stosunku do zajmowanego stanowiska występują wśród: 37% migrantów z 13 krajów ostatnio przyjętych do UE, 27% migrantów z 15 „starych” krajów UE, 20% obywateli poszczególnych krajów posiada zbyt wysokie kwalifikacje w stosunku do zajmowanego stanowiska. Liczby te są niekorzystane dla pracowników mobilnych.
  • Brak znajomości języka w języku kraju przyjmującego wydaje się być główną przeszkodą w znalezieniu pracy wśród pracowników mobilnych a także brak uznania ich kwalifikacji (zwłaszcza w przypadku kierowców z krajów przyjętych do UE po 2004 r.

Mobilność powrotna

  • W okresie od 2009 do 2014 r. mobilność powrotna nieznacznie zmniejszyła się na poziomie UE - 603 288 osób w 2014 r. w porównaniu z 622 0 27 osobami w 2009 r.
  • Wśród państw członkowskich UE od 2004 r. mobilność powrotna do Polski i Rumunii, a także Estonii, Słowenii i Słowacji była różna, bez wyraźnej tendencji do wzrostu lub spadku. Z drugiej strony w większym stopniu wzrosła mobilność powrotna na Węgrzech, do Litwy podczas gdy ruch powrotny w Czechach znacznie się obniżył. W tym samym okresie nastąpiła niewielka zmiana w zakresie mobilności powrotnej odnotowana została w 15 „starych krajach UE.
  • Tendencje w zakresie mobilności powrotnej mogą wiązać się z wieloma czynnikami. Po pierwsze, zwiększenie mobilności w zakresie powrotu imigrantów z Niemiec do kilku państw przyjętych do UE w 2004 r. w ciągu ostatnich 10 lat odbywała się równolegle ze wzrostem emigracji do Niemiec z tych państw członkowskich.
  • Z drugiej strony, w Polsce na przykład nieznaczny spadek emigracji obywateli po 2012 r. miał wpływ na spadek mobilności powrotnej. Po drugie, kryzys gospodarczy miał krótkoterminowy wpływ na mobilność powrotną na jej wzrost w latach 2007-2009. Po trzecie, zarówno wprowadzenie, jak i zawieszenie przejściowych ograniczeń w dostępie do rynku pracy również spowodowało wzrost migracji powrotnej. Na przykład ponowne wprowadzenie ograniczeń dla pracowników z Bułgarii i Rumunii w Hiszpanii wyjaśnia szczyt mobilności powrotnej do Rumunii w 2012 r. Dalsze czynniki, które mogą wpływać na mobilność na powrót to kontekst gospodarczy w kraju pochodzenia i kraju przyjmującym .
  • Na poziomie indywidualnym powrót decyzji powracających zależy od różnych czynników i nie ma ogólnoeuropejskich danych dotyczących głównych powodów powrotu. Badania na poziomie krajów wykazały, że przyczyny związane z pracą (takie jak wystarczające zarobki, możliwości oszczędzania lub edukacji, a także większe szanse na zatrudnienie w kraju pochodzenia) były równie ważne, jak względy pozaekonomiczne, takie jak więzy społeczne i rodzinne, możliwości działań transnarodowych oraz integracji społeczno-kulturowej w kraju przyjmującym. Badania wykazały również, że zbyt wysokie i niewykorzystywane kwalifikacje są powodem, dla którego wielu powracających podejmuje decyzję o powrocie do domu.

Mobilność osób w wieku emerytalnym w UE

  • W 2015 r. 1,4 mln emerytów w UE mieszkało w państwie członkowskim UE poza krajem ich pochodzenia obywatelstwa, a kolejne 131 000 mieszkało w kraju EFTA (prawie wszystkie w Szwajcarii).
  • Państwa członkowskie z największą liczbą emerytów z krajów UE to: Francja i Niemcy (ponad 300 000 osób, są znacznie większe niż inne państwa członkowskie), Wielka Brytania (około 200 000), Hiszpania, Szwajcaria i Belgia (każda z ponad 100 000).
  • W większości państw członkowskich zdecydowana większość osób mobilnych w wieku emerytalnym (ponad 70%, z wyjątkiem osób powracających) przybyła do kraju docelowego przed 60-tym rokiem życia. W wielu państwach członkowskich ponad 70% osób przybyło przed 40-tym rokiem życia. Oznacza to, że większość osób mobilnych w wieku emerytalnym pracowała poprzednio w kraju pochodzenia dlatego określani są oni jako osoby mobilne w wieku emerytalnym.
  • Są jednak również państwa członkowskie, w których ilość mobilnych emerytów, którzy nie pracowali w państwie docelowym jest dużo większa. Są to: Malta, Portugalia i Hiszpania. Dowodem na to są również dane administracyjne, dotyczące emerytów i rencistów, którzy są ubezpieczeni w kraju innym niż państwo zamieszkania (co oznacza, że nigdy nie pracowali w tym kraju.
  • W 2015 r. w UE było 371 553 rencistów, dla których państwa członkowskie otrzymały świadczenie opieki zdrowotnej w wymiarze ponadnarodowym. Hiszpania otrzymała największą część tych świadczeń a następnie Cypr i Malta. Chorwacja i Grecja otrzymały również stosunkowo wysoką kwotę.
  • Chociaż Belgia, Niemcy, Francja i Austria otrzymały również dużą kwotę świadczeń, podział według kraju wydającego wskazuje, że jest to również spowodowane dużą liczbą pracowników transgranicznych.
  • Francja i Grecja wydają się być podobnymi miejscami dla emerytów.
  • Mobilni emeryci są głównie z Wielkiej Brytanii (skoncentrowani na Cyprze, Francji i Hiszpanii) i Niemczech (Chorwacja i Grecja są najpopularniejszymi miejscami na emeryturę). Niemniej jednak mobilni emeryci mogą również pochodzić z krajów UE, którzy pracowali przez całe życie w innym kraju i wracali do domu dopiero po przejściu na emeryturę (na przykład obywatele Grecji, którzy pracowali w Niemczech).
  • Fakt, że większość mobilnych obywateli UE przemieszcza się z powodów związanych z zatrudnieniem, stawia pytanie o to, czy powrócą do swojego kraju pochodzenia po przejściu na emeryturę. Corocznie ok. 36 tys. osób (w 2010) do 52 tys. (w 2013 r.) przechodzi na emeryturę w innym kraju niż kraj pochodzenia. Każdego roku powraca do kraju pochodzenia jedynie około 9 tys. do 15 tys. emerytów do kraju pochodzenia.
  • W ciągu ostatnich pięciu lat (od 27 000 w 2010 r. Do 44 000 w 2015 r.) liczba przemieszczających się osób w wieku 60 lat i więcej w UE, którzy opuścili kraj zamieszkania, była niższa niż roczna liczba tych osób z UE, którzy przeszly na emeryturę w kraju przyjmującym. To sugeruje, że większość mobilnych emerytów z UE, którzy przechodzą na emeryturę w kraju przyjmującym, pozostają tam i nie wracają do swojego kraju.
2015 Coroczny raport na temat mobilności europejskiej

Raport prezentuje dane statystyczne 2014 r, dotyczące mobilności zawodowej w krajach UE/EFTA z uwzględnieniem obszarów przygranicznych. Można w nim przeczytać że:

  • w 2014 r. było 11,3 miliona pracowników w wieku produkcyjnym w krajach UE/EFTA z czego 8,3 miliona osób to osoby bezrobotne lub poszukuje pracy z czego 1,6 miliona osób to pracownicy przygraniczni (ludność UE/EFTA to około 530 milionów)
  • w UE/EFTA 12,5 miliona osób w wieku produkcyjnym to osoby migrujące,mieszkające poza krajem pochodzenia na terenie UE/EFTA
  • w 2014 r. głównymi krajami zamieszkania dla osób migrujących wewnątrz UE/EFTA to: Niemcy, Wielka Brytania, Hiszpania, Włochy, Szwajcaria i Francja
  • 56% migrantów to: Rumuni, Polacy, Włosi, Portugalczycy oraz Niemcy
  • obserwowana jest tendencja zmniejszania się migracji w kierunku wschód-zachód a zwiększa się migracja południe-północ, następuje zwiększenie przypływów osób i zmniejszenie odpływu osób z Bułgarii, Rumunii jak i obywateli Hiszpanii i Włoch. Obserwuję się także zmniejszenie przypływów osób z krajów Europy Wschodniej a zwiększenie przyjazdów osób z Grecji, Hiszpanii, Włoch,, Portugalii i Cypru
  • widoczna jest tendencja wzrasta migracja powrotna do krajów przyjętych do UE w 2004 r. tendencja ta sukcesywnie się zwiększa od 2008 r., w 2013 r. migracja powrotna stanowiła 25% przepływów na poziomie UE, w niektórych krajach – Łotwa, Polska, Estonia, Portugalia, Litwa i Rumunia – powrotna migracja wzrosła powyżej 50%, w Rumunii nawet do 90%
  • z 8,3 miliona bezrobotnych i poszukujących pracy w UE/EFTA, 4,3 miliona osób wróciło do swoich krajów zamieszkania w 2004 r.
  • co 3 migrujący wśród osób powracających zamieszkiwał w Wielkiej Brytanii, a co piaty zamieszkiwał w Niemczech
  • w ostatnich latach coraz bardziej ważnym krajem docelowym dla migrantów staje się Belgia, Austria i Szwajcaria
  • w krajach UE/EFTA oprócz Danii, Malty i Islandii – obserwowany jest odpływ obywateli tych krajów w 2013 r., kraje Europy Południowej (oprócz Włoch), Irlandia, Polska, Rumunia, Bułgaria oraz Chorwacja notują negatywny bilans migracji. Największe przypływy nastąpiły w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Szwecji i Szwajcarii
  • migranci przybywający do danego kraju na ogół są młodsi od jego obywateli – 56% przyjeżdżających to osoby 15-35 lat, podczas gdy procent obywateli w danym kraju to 33%. Jednakże obserwuje się niewielkie zmniejszenie migracji osób młodych w porównaniu ze starszymi w porównaniu do 2010 r.
  • poprzednie wyniki badań wskazywały mobilność zawodowa wśród wysoko wykształconych osób zwiększa się bardzo mocno od początku kryzysu ekonomicznego. Obecny raport potwierdza tę tendencję, jednak pokazuje, że udział wysoko wykształconych osób pozostaje na podobnym poziomie: 44% w 2012 r. i 43% w 2014 r., jednak wciąż pozostaje na wysokim poziomie w porównaniu do 26% w 2008 r.
  • notowane są różnice w strukturze zatrudnienia – poszukujący pracy i bezrobotni z krajów obecnych w UE od 2004 r. są w większym stopniu zatrudniani w stanowiskach wymagających mniejszych kwalifikacji i kompetencji w porównaniu z obywatelami kraju docelowego, chociaż posiadają podobne kwalifikacje. Z drugiej strony migranci z krajów tzw. "starej UE" w większym stopniu są zatrudniani na stanowiska bardziej wymagające niż obywatele tych krajów
  • badania wskazują na trend zmniejszenia się wskaźnika samozatrudnienia przed i po upływie okresów przejściowych. Swobodny dostęp do rynku pracy wskazuje na zmniejszanie się udziału samozatrudnienia z udziałem krajów obecnych w UE od 2004 r. szczególnie w Austrii, Niemczech i Belgii, chociaż nie wszędzie. Wyjątek stanowią kraje: Hiszpania, Włochy i Wielka Brytania
  • raport wskazał, że utrzymanie ograniczeń w dostępie do rynku pracy w Niemczech i Austrii do 2014 r. nie wpłynęło znacząco na przypływ osób w tych krajach, znaczący wzrost przypływu osób nastąpił od 2009 r do 2013 r.
  • w 2014 r. funkcjonowało 1,6 miliona pracowników przygranicznych co stanowiło około 6% populacji UE/EFTA
  • większość prac przygranicznych wykonywana na terenie tzw. "starych krajów UE" głównie na terenie Niemiec, Austrii, Luksemburga, Holandii i Szwajcarii, liczba pracowników przygranicznych mieszkających w "starych krajach UE" (ok. 632 tys.) i pracujących w tych krajach jest porównywalna do liczby pracowników przygranicznych z krajów obecnych w UE od 2004 r. i pracujących w "starych krajach" (500 tys.), jednak pracowników przygranicznych z nowych krajów i pracujących w UE/EFTA jest znacznie mniej (67 tys. osób). Większość pracowników przygranicznych pochodzi z Francji, Niemiec, Słowacji i Belgii
  • poziom prac przygranicznych znacząco wzrósł w ciągu ostatnich 10 lat, głównie w związku z przyłączeniem krajów do UE

Mobilność zawodową wspierają także programy, wspierane przez Komisję Europejską. Są to ukierunkowane, na określone grupy poszukujących lub bezrobotnych programy, które pomagają pracownikom znaleźć pracę w innych państwach UE/EFTA z wykorzystaniem unijnego wsparcia finansowego.

Twoja pierwsza praca z EURES – to unijny program mobilności zawodowej, który ma ułatwić młodym ludziom znalezienie pracy, stażu lub praktyki zawodowej w innym państwie członkowskim UE/EFTA, a pracodawcom znalezienie pracowników z innego państwa członkowskiego. Ponadto można otrzymać wsparcie finansowe na określone działania. Program obejmuje osoby w wieku 18-30 lat. Informacje na temat programu dostępne są na portalu EURES.

Reaktywacja – to unijny program mobilności zawodowej, który ma na celu pomoc obywatelom UE/EFTA w wieku co najmniej 35 lat w znalezieniu pracy, stażu lub praktyki zawodowej w innym państwie członkowskim. Program pomaga również pracodawcom w znalezieniu wykwalifikowanej siły roboczej. Ponadto można otrzymać wsparcie finansowe na określone działania. Informacje na temat programu dostępne są na portalu EURES.